BİR DAMLA QANDAN ASILI HƏYAT

Azad Hacıyev: «Profilaktik tədbirlər görmək daha asandır, nəinki xəstələndikdən sonra onu müalicə etdirmək».

Qan bədən üçün lazımlı olan həyati maddələrin daşınmasını təmin edir və orqanizmdə o qədər çox mühüm rol oynayır ki, onu nə iləsə əvəz etmək mümkün deyil. Ancaq bəzən həyatımız sözün əsl mənasında bir damla qandan asılı vəziyyətə düşür. Xüsusən də irsi qan xəstəliklərindən əziyyət çəkənlər daha çox bu problemlərlə üzləşirlər. Jurnalımızın qonağı olan B.Ə.Eyvazov adına Elmi-Tədqiqat Hematologiya və Transfuziologiya İnstitutunun direktoru tibb elmləri doktoru, professor Azad Hacıyevlə söhbətimiz də irsi yolla keçən qan xəstəlikləri, onların artmasının qarşısının alınması, qohum nikahların qan xəstəliklərinin çoxalmasına təsiri, nikahdan əvvəl müayinənin rolu haqqında, həmçinin Azərbaycanda qan xidmətinin və donorçuluğun təşkili istiqamətində görülən işlər barədədir.

- Elmin inkişafı nəticəsində ötən əsrin ortalarından başlayaraq insan orqanizmində yaranan bir çox çatışmazlıqlarla yanaşı, qan xəstəliklərini də öyrənmək mümkün olub. Qan xəstəliklərindən ən təhlükəlisi irsi yolla keçənlərdir. Hemofiliya və talassemiya da belə xəstəliklərdəndir. Hemofiliya erkən uşaq yaşlarından başlayaraq vaxtaşırı davam edən qanaxma və qansızmalarla müşahidə edilən irsi qan xəstəliyidir. Hemofiliya xəstəliyi əsasən, qanda 8 və 9-cu plazma faktorunun çatışmazlığından yaranır. Həmin faktorlar qanda laxtalanmanı təmin edən amillərdəndir. Onlar olmadıqda laxtalanma sistemi pozulur və nəticədə qanaxma baş verir. Buna görə də xəstə uşaq adi bir zədədən böyük problemlə üzləşə bilər. Qeyd edim ki, hemofili­yanın daşıyıcıları bu xəstəlikdən əziyyət çəkmirlər. Lakin daşıyıcı valideynlər onu irsi yolla öz övladlarına ötürürlər.

Qana ehtiyac duyan digər mühüm bir təbəqə isə talassemiyadan əziyyət çəkənlərdir. Belə xəstələrə normal həyat sürmək üçün ayda bir və ya iki dəfə təzə qan köçürülməlidir. Talassemiya xəstəliyinin səbəbi hemoqlobin sintezinin pozulmasına gətirib çıxaran gen mutasiyasıdır. Xəstəliyin üç növü mövcuddur - talassemiya geninin daşıyıcıları, aralıq forma və böyük talassemiya. Talassemiya geninin daşıyıcıları praktik olaraq, sağlam insanlardır. Onların müalicəyə də ehtiyacları olmur. Ancaq belə xəstələrin bəzilərində yüngül qan azlığına təsadüf edilə bilər. Elə bu səbəbdən də çoxları talassemiyanın daşıyıcısı olduqlarını heç təsəvvürlərinə belə gətirmirlər. Onlar daşıyıcı olduqlarını yalnız böyük talassemiyalı xəstə uşaqları olduqdan sonra və ya təsadüfən xüsusi hematoloji müayinədən keçəndən sonra bilirlər. Nə qədər cəhd edilsə də, talassemiyanın daşıyıcılığından azad olmaq mümkün deyil. Belə şəxslər anadan olandan ta ömürlərinin sonuna kimi talassemiya əlamətlərini özlərində saxlayırlar. Talassemiya genini hər iki valideyndən irsən almış uşaqlarda böyük talassemiya xəstəliyi inkişaf edir. 3-11 aylığından başlayaraq xəstə uşaqlarda hemoqlobinin miqdarı azalır. Onların rəngi solur, iştahaları və yuxuları pozulur. İllər ötdükcə, belə uşaqlar fiziki inkişafına görə həmyaşıdlarından geri qalırlar. Onların daxili orqanlarında  və sümüklərində dəyi­şikliklər baş verir. Bu isə sonda uşaqların xarici görünüşünün dəyişməsinə gətirib çıxarır. Böyük talassemiyaya düçar olan uşaqları müalicə etmək üçün onlara bütün ömürləri boyu hər ay qan köçürmək lazımdır.

-  Lakin tez-tez keçirilən qan transfuziyası xəstə uşaqların orqanizmində artıq miqdarda dəmirin toplanmasına gətirib çıxarır...
- Artıq dəmir xəstələrin daxili orqanlarında yığılır, bu isə öz növbəsində daxili orqanların fəaliyyətini pozur. Bunun nəticəsində xəstələrdə ürək-damar çatışmazlığı, qaraciyər xəstəliyi və endokrin pozğunluqlar əmələ gəlir. Buna görə də xəstələrin bədənində olan artıq dəmiri orqanizmdən xaric etmək lazımdır. Təxminən 15-20 transfuziyadan sonra talassemiyaya düçar olmuş xəstələrə dəmirqovucu preparatların təyin edilməsinə ehtiyac yaranır. Həmin dərmanlar da dövlət tərəfindən xəstələrə verilir.

- Azad müəllim, yaxın qohumlar arasında olan evliliklər irsi qan xəstəliklərinin  artmasına nə dərəcədə təsir göstərir?
- Azərbaycanda talassemiya daşıyıcılarının orta səviyyəsi 8 faizə bərabərdir ki, bu da əhalinin hər 12 nəfərdən birinin patoloji (qüsurlu) genin daşıyıcısı olduğu deməkdir.

Ona görə də belə daşıyıcılar qan qohumu olmasalar belə onların qarşılaşmaq ehtimalı böyükdür. Amma yaxın qohumla nikah zamanı ümumi əcdaddan talassemiya geninin irsən ötürülməsi və öz uşaqlarına ötürmə riski daha da artır. Təsadüfi deyil ki, bu xəstəlik qohum nikahların daha çox üstünlük təş­kil etdiyi ölkələrdə geniş yayılıb. Bunun qarşısını almaq üçün yaxın qohumlarla evlənmək qərarı qəti olduqda nikaha qədər həkimlərə müraciət etmək və qüsurlu genlərin olub-olmamasını təyin etmək lazımdır. Həmçinin qohum olmayanların da müayinədən keçməsi zəruridir. Nikaha qədər müayinədən keçməyənlər bunu ailə qurduqdan sonra da edə bilərlər.

Müayinədən sonra ailə başçıları mütəxəssislərlə məsləhətləşərsə, onda onlar böyük talassemiyalı xəstə uşağın doğulmasının qarşısını ala bilərlər.

- Bəs hamiləlik dövründə necə, dölün qüsurlu gen daşıyıcısı olduğunu müəyyən etmək mümkündürmü?
- Hamiləlik dövründə prenatal diaqnostika deyilən müayinələr tətbiq olunur.  Bu zaman döldən götürülmüş müvafiq toxumaların genetik üsullar ilə analizi aparılır. Bu diaqnostikanı tətbiq etmək çox bahalı bir proseduradır. Təəssüf ki, hal-hazırda bu metod bizdə tətbiq olunmur. Molekulyar-genetik tədqiqatlar böyük bir istiqamətdir.

Ancaq beynəlxalq təcrübədə bu metod çox geniş yayılıb. Və bu metodun tətbiqi bir sıra ölkələrdə talassemiyanın səviyyəsinin sıfıra endirilməsinə səbəb olub. Bizdə bu sahədə kadr qıtlığı da mövcud idi. Ancaq hökumətin qayğısı imkan verir ki, yaxın gələcəkdə bu sahədə olan bütün problemlər aradan qalxsın. Bildiyimiz kimi Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, millət vəkili Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş talassemiya mərkəzi istifadəyə verilib. Yaxın gələcəkdə bu mərkəzdə həmin metodun tətbiq olunması nəzərdə tutulur.

- Qan xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərə mütəmadi şə­kildə qan və ya onun komponentlərinin köçürülməsinin zəruriliyi bu xəstəliklərin müa­licəsinin çox çətin olduğunu deməyə əsas verir...
- Bəli, çətin, eyni zamanda əzab verici proseduralardır. Həm valideynlər, həm də uşaqlar üçün ağrılı müalicələrdir. Talassemiya xəstəliyində əsas müalicəni qan köçürmə - transfuziya təşkil edir. Bu xəstələrin öz qanı oksigeni daşımaq qabiliyyətini itirdiyinə görə onlara donor qanının vurulmasına ehtiyac yaranır. Belə xəstələrdə inkişaf ləngiyir, beynin psixiki pozğunluqları baş verir, immunoloji zəiflik yaranır. Həm də fiziki cəhətdən belə uşaqlarda ləng inkişaf gedir. Ona görə də vaxtında müayinədən keçərək bu problemlərin yaranmasının qarşısını almaq olar. Əks halda nadanlıq ucbatından ailədə potensial talassemiyalı körpə dünyaya gələ bilər və hər 20 gündən bir bu uşağın evi xəstə­xana olacaq.

- Həyatları bir damla qandan asılı olan insanlara kömək məqsədilə müxtəlif dövlət qurumları, qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai birliklər vaxtaşırı qanvermə aksiyaları keçirirlər. Bəs bu məsələ dövlət səviyyəsində necə tənzimlənir?
- Qan xidmətinin qurulmasının əsasında donor qanı dayanır. SSRİ  vaxtı donorçuluqla bağlı çox yüksək rəqəmlər var idi. İl ərzində müxtəlif qanvermə aksiyaları nəticəsində 170-180 min donor qanı qəbul edilirdi.  Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində isə bu rəqəm dəfələrlə azalaraq, 13-15 minə düşmüşdü. Buna səbəb gərgin ictimai-siyasi rejim və maliyyənin pozulması idi. Ancaq bu sahədə qanun qəbul edildikdən sonra köklü dəyişikliklər yarandı. 2005-ci ildə "Qanın, qan komponentlərinin donorluğu və qan xidməti haqqında" Qanun qəbul edilib.  Bu qanun qanın, qan komponentlərinin donorluğunun inkişafı ilə əlaqədar münasibətləri tənzimləyir, qan xidmətinin təş­kilinin əsaslarını müəyyən edir. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin dövlət tibb müəssisələrində müayinə və müalicəsi dövlət büdcəsi vəsaiti hesabına maliyyələşdirilir. Əvvəllər yalnız humanitar yardımlar sayəsində bu xidmət qurulmuşdu. Sözügedən qanunun qəbulundan sonra isə bu məsələyə dövlət səviyyəsində diqqət yetirilməyə başlanılıb. Belə ki, artıq il ərzində 40 mindən çox donor qanı qəbul edilir.

Həmçinin 2005-ci ildə qəbul edilən "Hemofiliya və talassemiya irsi qan xəstəliklərinə düçar olmuş şəxslərə dövlət qayğısı haqqında" Qanunla da dövlət üzərinə bir sıra vəzifələr götürüb.

- Bu sual yəqin ki, "Ailə həkimi"nin oxucuları üçün də çox maraqlı olar: Kimlər donor ola bilər?
- Donor olmaq düşünüldüyü qədər də asan məsələ deyil. Bunun üçün həmin şəxs ilk növbədə tam müayinədən keçməlidir. Orqanizmində, qanında hər hansı bir fəsad yoxdursa, donor olmaq hüququ qazana bilər. Qanköçürmə zamanı immunoloji, bakterioloji, infeksion təhlükələrə diqqət yetirmək lazımdır. Odur ki, həkimlər donor olmaq istəyən şəxsin qan qrupunu, rezus mənsubiyyətini ciddi şəkildə yoxlayıb, ondan sonra qan alma prosesinə keçə bilərlər. Qanuna əsasən də qanın, qan komponentlərinin donorluğuna heç bir əks-göstərişləri olmayan, 18-65 yaşlı fəaliyyət qabiliyyətli hər bir şəxs donor ola bilər. Əvvəllər yaş həddi 60-a kimi nəzərdə tutulmuşdu. Ancaq bayaq söz açdığımız qanun layihəsində Avropa Şurasının tövsiyəsi ilə 65 yaş nəzərdə tutulub. Demək olar ki, bütün inkişaf etmiş ölkələrdə könüllü donorluğa üstünlük veri­lir. Çünki belə donorlar arasında qan təhlükəsizliyi məsələsi qüvvədə durur. Könüllü qan verən donorlarda yoluxucu xəstəliklərin olması ehtimalı digər aktiv donorlara nisbətən xeyli aşağıdır. Və müxtəlif hökumət və qeyri-hökumət təşkilatlarının, ictimai birliklərin, nazirliklərin keçirdikləri qanvermə aksiyaları çox böyük rol oynayır.

Qanvermə ilk növbədə donorun öz sağlamlıq durumu üçün müsbət haldır. Belə ki, bu, ilk növbədə orqanizmin immunoloji statusunu qaldırır, xarici təsirlərə qarşı onun müqa­vimətini artırır, qaraciyərin, ürəyin, digər orqanların fəaliyyətini gücləndirir.

- Qan verməklə bağlı hansısa məhdudiyyətlər varmı? Növbəti dəfə qan verə bilmək üçün donorlara nə qədər vaxt tələb olunur?
- Bu bir az individual xarakter daşıyır. Bəzilərində qan tez bərpa olunur, bəzi insanlarda isə nisbətən gec. Amma təxminən 2-3 aylıq bir fasilə olmalıdır. Qandan başqa komponent donorluğu da var. Məsələn plazmanı 10 gündən bir də vermək olar. Bütöv qanı nadir hallarda - əsasən qanaxma zamanı və müxtəlif  əməliyyatlarda köçürürük. Amma irsi qan xəstəliklərində ya eritrosit kütləsi, ya trombosit, ya da plazma köçürülür. Talassemiyadan əziyyət çəkənlərə çox az hallarda plazma köçürməyə ehtiyac olur, onlara əsasən eritrosit kütləsi köçürülür. Leykozlu xəstələrə isə trombosit köçürülür. Ümumilikdə biz ginekologiyadan, onkologiyadan tutmuş cərrahiyyə və s. tibbin bütün sahələrini qanla təmin edirik.

- Azad müəllim, donorlar gördükləri bu savab işin qarşılığında hansısa hüquq və imtiyazlardan yararlana bilirlərmi?
- Qanunvericilikdə donorların müəyyən olunmuş hüquq və vəzi­fələri var. Donorun qan və onun komponentlərini verdiyi gün işdən azad edilmək və əlavə istirahət günü almaq, donorluq funksiyasını yerinə yetirməsi ilə əlaqədar sağlamlığının pozulması nəticəsində ona dəymiş zərərin əvəzini, o cümlədən müalicə, tibbi-sosial ekspertiza, sosial-əmək reabilitasiya xərclərini Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada almaq hüququ verilir. İnkişaf etmiş ölkələrdə donorçuluq çox hörmətli işdir. Onlarda pul haqq-hesabı olmur. Donorlara ancaq hədiyyə verirlər və müxtəlif döş nişanları verirlər.

- Qan köçürülməsi zamanı müxtəlif yoluxucu xəstəliklərdən qorunmaq üçün qanın yoxlanması prosesi hansı səviyyədədir?
- Hazırda biz çox müasir reaktivlərlə işləyirik. Onlar imkan verir ki, hətta inkubasion dövrdə də antitellər müəyyənləşsin.

Əsas iki qrup şəklində fəaliyyət göstəririk. Birincisi, səyyar şəraitdə müxtəlif qurumlarda oluruq. Onu da qeyd edim ki, bu səyyar briqadanı təşkil edib ra­yonlara da gedirik. Digər tərəfdən də könüllü donorlar özləri qrup və ya  fərdi şəkildə bizim instituta müraciət edərək stasionar şəraitdə qan verirlər. Ondan başqa qohum donorlar da bizə çox böyük kömək edir. Kiminsə yaxını xəstəxanaya düşdükdə, özləri təmənnasız şə­kildə gəlib qan verirlər. 

- Azad müəllim, son olaraq, oxucularımıza məsləhət və tövsiyələriniz...
Bizdə dəmir defisitli anemiya halları çox yayılıb. Xüsusən da gənc qadınlarda. Əsas tövsiyəm ondan ibarətdir ki, müayinə­lərdən keçsinlər. Bu da hər hansı bir xoşagəlməz vəziyyətin qarşısını vaxtında almağa kömək edir. Unutmaq lazım deyil ki, profilaktik tədbirləri görmək daha asandır, nəinki xəstələndikdən sonra onu müalicə etdirmək.

 

Rəna Kərimova

2453 dəfə oxunub

ŞƏKƏRLİ DİABET- SOSİAL BƏLA
Rafiq Məmmədhəsənov: «Fiziki hərəkətlərin azlığı, stress insanları bu xəstəliyə daha da yaxınlaşdırır» Müasir tibb elminin üzləşdiyi problemlərdən biri də şəkərli diabet xəstəliyidir. Vaxtilə az hallarda rast gəlinən bu xəstəlik indi milyonları əhatə edir. Həkimlərin təbirincə desək, şəkərli diabet artıq həyat tərzi­nə, sosial bəlaya çevrilib. Dünya səhiyyə təşkilatlarının məlumatlarına görə, yaxın illər ərzində bu xəstəliyə düçar olanların sayı daha da artacaq.
Bütün müsahibələr...



Ailə Həkimi © 2008
Bütün hüquqlar qorunur. Materiallardan istifadə edərkən istinad mütləqdir
AzInWEB